Caz Piyanistleri: Bill Evans'tan Thelonious Monk'a

Caz piyanosu tek bir tarz değil — onlarca farklı dilin paralel evrenidir. Bill Evans'ın izlenimci akorları, Thelonious Monk'un dissonant geometrik dünyası, Oscar Peterson'ın virtüöz akışı. Caz piyanosunun büyük isimlerini tanımak isteyenlere bir harita.

Caz piyanosu: serbest yorum

Klasik piyanoda yazılmış notayı çalarsın. Cazda akor değişimi (chord chart) verilir, geri kalanını sen yaratırsın. Yani caz piyanisti her gece aynı şarkıyı farklı çalar. Bu doğaçlama özgürlük, caz piyanosunun ana çekiciliği.

Bill Evans (1929-1980)

Modal cazın mimarı. Miles Davis'in "Kind of Blue" albümünde piyano çaldı (1959) — caz tarihinin en çok satan albümü.

Evans'ın tarzı:

• İzlenimci akorlar: Debussy ve Ravel'den miras. Klasik cazın "açık" akorları yerine sis dolu, çok katmanlı akorlar.
• Sol el bağımsızlığı: Sol el sadece bas çalmaz, kendi melodisini örer. İki el iki ses gibi diyalog kurar.
• Lirik melodi: Hızlı virtüöz pasaj yerine şarkıcı gibi düşünen ezgi.
• Sessizlik: Çalmamak da çalmak kadar önemli. Boşluklar sesin parçası.

Mutlaka dinle: Waltz for Debby (1961, canlı kayıt). Caz piyanosu tarihinde tartışmalı en güzel albüm.

Thelonious Monk (1917-1982)

Caz piyanosunun en sıra dışı sesi. "Yanlış" gibi duyulan akorlar, beklenmedik durmalar, agresif vuruşlar — ama her şey hesaplı. Önce "garip" derler, sonra "dahi".

Monk'un tarzı:

• Dissonant akorlar: Bir araya gelmez denen notaları üst üste yığar. Geçmişte "yanlış" sayılırdı; Monk bunu sanat haline getirdi.
• Bebop ritm: Klasik 4/4 vuruşu içinde beklenmedik aksanlar. Senkop kullanımının ustası.
• Stride etkisi: Sol elin geleneksel ragtime "stride" tekniğinden modernizasyon.
• Az nota: Akıl almaz az nota çalardı. Boşluğun çoğu zaman sesi tamamladığına inanırdı.

Mutlaka dinle: Solo Monk (1965). Çıplak piyano, sadece Monk.

Oscar Peterson (1925-2007)

Caz piyanosunun virtüözü. Kanada doğumlu Peterson, parmak akıcılığında benzersizdir. Onun trio'su (piyano + bas + davul/gitar) caz tarihinin en sıkı üçlülerinden biri sayılır.

Peterson'ın tarzı:

• Hız ve hassasiyet: Saniyede 10+ nota çalabilirdi, ama hepsi anlam taşırdı
• Swing his: Vuruşu çok güçlü; piyanonun "ritm enstrümanı" boyutunu vurgulardı
• Blues kökü: Karmaşık olsa da her solo blues kelimesi taşırdı
• Standart şarkı uzmanı: Tin Pan Alley şarkılarını kim çalsa onu kıyaslarlar

Mutlaka dinle: Night Train (1962). Trio kayıt, neşe dolu.

Keith Jarrett (1945-yaşıyor)

Doğaçlama dehası. Caz piyanosunu "konsept albüm" alanına taşıdı. The Köln Concert (1975) tamamen doğaçlama bir konser kaydı — caz tarihinde tek başına en çok satan piyano albümü.

Jarrett'ın tarzı:

• Pure improvisation: Önceden hiçbir tema olmadan, boş piyanoda 60 dakika kayıt yapardı
• Klasik ve gospel etkisi: Caz dışı dünyalardan derin etki
• Beden müziği: Çalarken inler, mırıldanır — kayıtlarda duyulur

McCoy Tyner (1938-2020)

John Coltrane Quartet'inin piyanisti. Modal cazın yapı taşlarından. Sol elinin "açık beşli" akor kullanımı endüstri standardı oldu.

Herbie Hancock (1940-yaşıyor)

Caz, funk, elektronik müziği birleştiren öncü. 1973'teki "Head Hunters" albümü cazı funk'la birleştirip caz-rock fusion'u doğurdu. "Cantaloupe Island" ve "Watermelon Man" caz standartları haline geldi.

Chick Corea (1941-2021)

Latin caz öncüsü. İspanyol melodi yapılarını cazla birleştirdi. Return to Forever grubu fusion cazın klasiklerinden. "Spain" parçası tüm caz müzisyenlerinin repertuarında.

Brad Mehldau (1970-yaşıyor)

Çağdaş caz piyanosunun en önemli ismi. Klasik baroque pianizmle modern cazı birleştirir. Radiohead, The Beatles, Nick Drake gibi rock parçalarını caz dilinde yeniden yorumlar. Yeni nesil için Bill Evans neyse, eski nesil için de Mehldau o.

Türkiye'den caz piyanistleri

Türk caz piyanosunun büyük ismi Tuna Ötenel (1944-yaşıyor) idi. İlhan Erşahin, Kerem Görsev, Burak Bedikyan günümüzün önde gelen isimleri. Aydın Esen elektronik ve caz kesişiminde uluslararası tanınırlıkta. Cenk Erdoğan fusion alanında dünyada tanınan bir gitarist ama piyanonun da etkisi büyük.

Caz piyanosu nasıl dinlenir?

Yeni dinleyicilere pratik öneriler:

1. Bir tek parça seç, 10 kere dinle: İlk dinlemede karmaşık gelir. Tekrarda yapılar belirginleşir.
2. Sadece sol eli dinle: Caz piyanosunda sol el yarı melodiktir. Sol elin ne söylediğine odaklan.
3. Aynı şarkıyı farklı piyanistlerden dinle: "Autumn Leaves"i Evans, Peterson, Monk versiyonlarında karşılaştır. Farkı duy.
4. Canlı kayıtlara öncelik ver: Stüdyo kayıtları temizdir ama canlı kayıtlar daha doğaldır.
5. Trio formatından başla: Tek piyano biraz boş gelebilir, büyük orkestra karmaşık. Trio (piyano + bas + davul) altın orta.

Başlangıç dinleme listesi

• Bill Evans Trio - Sunday at the Village Vanguard (1961)
• Thelonious Monk - Brilliant Corners (1957)
• Oscar Peterson Trio - We Get Requests (1965)
• Keith Jarrett - The Köln Concert (1975)
• Brad Mehldau - Largo (2002)
• Herbie Hancock - Maiden Voyage (1965)

Bu altı albüm seni 60 yıllık caz piyanosunun zirvelerine taşır. Her birini birkaç kere dinlersen caz dilinin temelleri kendiliğinden oturur. Caz "anlamak" değil "tanışmak" gerektirir — kapı açıktır, içeri girmek bir yıllık iş.