Osmanlı Musikisi ve Meşhur Bestekârları
Osmanlı musikisi 500 yıllık bir gelenek. Saray fasıllarından tekke ayinlerine, meyhane semaileriyle camide ezana kadar her alanı kapsayan zengin bir kültür. Bu mirası yaratan büyük bestekârları tanıyalım.
Osmanlı musikisi nedir?
Osmanlı musikisi (klasik Türk musikisi olarak da bilinir) makam tabanlı, Arap ve Bizans müziğinden köklerini alan ama özgün bir kimlik kazanmış müzik geleneğidir. Batı müziği yarım ton aralığını kullanırken Türk musikisi komalar denen daha küçük aralıkları kullanır.
Bu sistem 600'den fazla makamı barındırır. En bilinenleri Hicaz, Uşşak, Rast, Hüseyni, Saba, Acemaşiran, Nihavend ve Hicazkâr.
Itrî (Buhurîzâde Mustafa Efendi, 1640-1712)
Osmanlı musikisinin ilk büyük zirvesi. IV. Mehmed döneminde saray bestekârı, Mevlevî tekkesi başhanendesi. En meşhur eseri Tekbir: Türkiye'de bayram namazlarında, cenazelerde, hac yolculuklarında okunan o tanıdık ezgi.
Itrî'nin diğer büyük eseri Segâh Salât-ı Ümmiyye'dir. Mevlevî ayinlerinin temel eserlerinden biri. 1700'lerden bugüne, hâlâ aynı kompozisyon okunuyor.
Hâfız Post (1630-1694)
III. Mehmed ve IV. Mehmed dönemi bestekârı. Itrî'nin çağdaşı, hatta hocası olduğu iddia edilir. Klasik tavırın temellerini attı. Eserlerinin sadece bir kısmı günümüze ulaşmıştır.
Tanburî Mustafa Çavuş (1700-1770)
Şarkı formunun mucidi sayılır. Ondan önce uzun "kâr" ve "beste" formları popülerdi, Mustafa Çavuş halkın diline yatkın şarkı formunu yaygınlaştırdı. Bu form sonra Türk klasik musikisinin temel formu olacaktı.
Hammamîzâde İsmail Dede Efendi (1778-1846)
Osmanlı musikisinin en üretken bestekârı. 500'den fazla eser bıraktığı düşünülüyor (önemli bir kısmı kayıp). II. Mahmud ve Abdülmecid dönemlerinde saray musikicisi.
Meşhur eserleri:
- Yine bir gülnihal aldı bu gönlümü (Rast Şarkı)
- Ferahfezâ Mevlevî Âyini — Mevlevîliğin temel ayinlerinden
- Sultânîyegâh Saz Semâisi
Dede Efendi geleneğin son büyük temsilcisi sayılır. Onunla birlikte klasik tavır zirvesine ulaşmış, sonra Batılı etkilerle dönüşüm başlamıştır.
Tanbûrî Cemil Bey (1873-1916)
Türk musikisinin en büyük enstrümantal virtüözlerinden. Tanbur, kemençe, lavta, viyolonsel — birden çok enstrümanda dünya çapındaydı.
Cemil Bey'in özelliği: gramofon kayıt teknolojisinin Osmanlı'ya geldiği dönemde yaşaması. Bu sayede onun çalışları gramofona kaydedildi ve hâlâ dinleyebiliyoruz. Bu kayıtlar Türk musikisinin en eski ses arşividir.
Hacı Arif Bey (1831-1885)
Şarkı formunun büyük ustası. Sıradan insanın duygularını anlatan, kolay anlaşılır ama estetik açıdan kusursuz şarkılar besteledi.
En tanınmış eseri:
- Olmaz ilaç sîne-i sad pâreme
- Geçti zahm-i tîr-i hicrin tâ dil-i nâ-şâdıma
Şevki Bey (1860-1891)
Sadece 31 yıl yaşadı ama bu kısa ömründe yüzlerce şarkı besteledi. Aşk acısını, melankoliyi anlatan şarkılarıyla bilinir. "Şevkiyâne" tarzı denen romantik bir estetik geliştirdi.
Sadettin Kaynak (1895-1961)
Geçiş dönemi bestekârı. Hem klasik formda eserler verdi hem de Türk film müziklerinin temellerini attı. 600'den fazla eseri var. Münir Nurettin Selçuk'la birlikte çalışmaları meşhurdur.
Münir Nurettin Selçuk (1900-1981)
Bestekârlıktan çok ses sanatçısı olarak biliniyor ama önemli besteleri de var. Türk musikisini cumhuriyet sonrası yeni nesle taşıyan en önemli isim. Konser sahnesinde "ayakta dinlenen" formatın mucidi.
Geleneğin günümüze yansıması
Bu geleneğin canlı kalması neredeyse mucize. Cumhuriyet'in ilk yıllarında klasik Türk musikisi devlet eliyle bastırıldı (radyoda yasaklandı, konservatuarlarda yer almadı). Çok dar bir gönüllü grup bu mirası yaşattı.
Bugün İTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuarı, Türk Musikisi Vakfı, Üsküdar Musiki Cemiyeti gibi kurumlar geleneği aktarıyor. Genç bestekârlar — Cinuçen Tanrıkorur'dan Selâhattin İçli'ye — geleneği bugüne taşıdı.
Nereden başlamalı?
Osmanlı musikisini tanımak isteyene öneri sıralaması:
- Itrî - Tekbir: Zaten herkes biliyor, başlangıç noktası
- Tanbûrî Cemil Bey kayıtları: Enstrümantal güzelliği, 1910'lardan ses
- Münir Nurettin Selçuk - Aziz İstanbul: Modern Türk musikisi klasiği
- Bekir Sıtkı Sezgin yorumlarıyla Dede Efendi şarkıları: Klasik tavır
- Niyazi Sayın - Ney taksimleri: Sufi geleneğin sesi
Osmanlı musikisi hem sarayın hem halkın müziğiydi. Bugün kaybolmuş bir dünya değil — hâlâ icra ediliyor, hâlâ besteleniyor, hâlâ dinleyici buluyor. Bu kadar köklü ve zengin bir gelenekle aynı topraklarda yaşamak şanstır.